محیط کشت (Culture Medium) ترکیبی از مواد مغذی است که شرایط لازم برای رشد میکروارگانیسم‌ها مثل باکتری، کپک و مخمر را در آزمایشگاه فراهم می‌کند. تقریباً هر آزمایش میکروبی، از کنترل کیفیت آب و مواد غذایی تا داروسازی و تحقیقات دانشگاهی، با یک محیط کشت مناسب شروع می‌شود.

انتخاب محیط کشت اشتباه می‌تواند باعث شود میکروب مورد نظر رشد نکند یا میکروب‌های ناخواسته نتیجه را خراب کنند. برای همین شناخت انواع محیط کشت اهمیت زیادی دارد.

محیط کشت از چه ساخته می‌شود؟

بیشتر محیط‌های کشت از این اجزا تشکیل شده‌اند:

  • منبع کربن و انرژی: مثل گلوکز، لاکتوز یا سایر قندها
  • منبع نیتروژن: مثل پپتون، عصاره‌ی گوشت یا عصاره‌ی مخمر
  • املاح و مواد معدنی: مثل سدیم کلرید و فسفات‌ها برای تنظیم فشار اسمزی و pH
  • آگار: ماده‌ای که محیط را جامد می‌کند (در محیط‌های مایع وجود ندارد)
  • مواد انتخابی یا شناساگر: مثل نمک‌های صفراوی، آنتی‌بیوتیک‌ها یا رنگ‌های شناساگر pH

انواع محیط کشت از نظر حالت فیزیکی

محیط کشت جامد (آگار)

حاوی حدود ۱ تا ۲ درصد آگار است و در پلیت ریخته می‌شود. برای شمارش کلنی و جداسازی میکروب‌ها استفاده می‌شود؛ مثل آگار شمارش پلیت (PCA).

محیط کشت مایع (براث)

آگار ندارد و برای تکثیر میکروب‌ها یا مرحله‌ی پیش‌غنی‌سازی به کار می‌رود؛ مثل آب پپتونه‌ی بافری و آب‌گوشت LB میلر.

محیط کشت نیمه‌جامد

مقدار کمی آگار دارد و معمولاً برای بررسی تحرک باکتری‌ها یا کشت میکروب‌های بی‌هوازی استفاده می‌شود؛ مثل محیط تیوگلیکولات مایع.

انواع محیط کشت از نظر کاربرد

۱. محیط کشت عمومی

تقریباً همه‌ی میکروب‌های غیرسخت‌گیر روی آن رشد می‌کنند. برای شمارش کلی میکروبی (Total Count) استفاده می‌شود.

۲. محیط کشت انتخابی (Selective)

با افزودن مواد بازدارنده، رشد میکروب‌های ناخواسته را متوقف می‌کند تا فقط گروه مورد نظر رشد کند. مثال:

۳. محیط کشت افتراقی (Differential)

کلنی‌های میکروب‌های مختلف را با رنگ یا ظاهر متفاوت نشان می‌دهد. مثلاً آگار VRBD و آگار VRB برای شمارش انتروباکتریاسه و کلیفرم‌ها، هم انتخابی و هم افتراقی هستند.

۴. محیط کشت غنی‌کننده (Enrichment)

تعداد کم یک میکروب هدف را افزایش می‌دهد تا قابل تشخیص شود؛ مثل آب‌گوشت RVS و آب‌گوشت پایه‌ی تتراتیونات در روش استاندارد جستجوی سالمونلا، یا آب‌گوشت پایه‌ی فریزر برای لیستریا.

۵. محیط کشت کروموژنیک (Chromogenic)

با سوبستراهای رنگ‌زا، هر میکروب را با رنگ مشخصی نشان می‌دهد و تشخیص را سریع‌تر می‌کند؛ مثل آگار کلیفرم کروموکالت که کلیفرم‌ها و اشریشیا کلی را هم‌زمان مشخص می‌کند.

روش آماده‌سازی محیط کشت پودری

محیط‌های کشت آماده (Dehydrated) به‌صورت پودر یا گرانول عرضه می‌شوند. روش کلی آماده‌سازی:

  1. مقدار پودر را دقیقاً طبق برچسب (گرم در لیتر) وزن کنید.
  2. در آب مقطر یا آب دیونیزه حل کنید و هم بزنید.
  3. اگر محیط آگاردار است، تا حل شدن کامل حرارت دهید.
  4. طبق دستور سازنده استریل کنید؛ برای بسیاری از محیط‌ها اتوکلاو در ۱۲۱ درجه به مدت ۱۵ دقیقه.
  5. بعد از خنک شدن تا حدود ۴۵ تا ۵۰ درجه، در پلیت استریل بریزید.

مهم: بعضی محیط‌ها مثل آگار XLD و آگار VRBD نباید اتوکلاو شوند و فقط تا جوش حرارت می‌بینند. حرارت اضافه باعث خراب شدن ترکیبات انتخابی می‌شود. همیشه دستورالعمل روی برچسب همان محصول را دنبال کنید.

نکات نگهداری محیط کشت

  • پودر محیط کشت جاذب رطوبت است؛ درِ ظرف را همیشه محکم ببندید.
  • در جای خشک، خنک و دور از نور نگهداری کنید (دمای دقیق روی برچسب آمده است).
  • اگر پودر کلوخه شده یا تغییر رنگ داده، از آن استفاده نکنید.
  • پلیت‌های آماده را معمولاً در یخچال (۲ تا ۸ درجه) و دور از نور نگهداری کنید.
  • تاریخ انقضا را روی برچسب بررسی کنید و بسته‌های قدیمی‌تر را زودتر مصرف کنید.

جمع‌بندی

محیط کشت مناسب، بسته به هدف آزمایش انتخاب می‌شود: محیط عمومی برای شمارش کلی، محیط انتخابی و افتراقی برای جداسازی و شناسایی، و محیط غنی‌کننده برای میکروب‌هایی که تعدادشان کم است. بسیاری از محیط‌ها طبق استانداردهای ISO طراحی شده‌اند و نام استاندارد روی برچسب آن‌ها آمده است.

آسیا اکسیر عرشیا انواع محیط کشت میکروبی را از برندهای معتبر تأمین می‌کند. برای مشاهده‌ی محیط‌های کشت موجود، فهرست محصولات را ببینید یا برای مشاوره و استعلام قیمت با ما تماس بگیرید.